Door: Petra Janbroers
Gepubliceerd: maandag 8 februari 2010 23:24
Update: maandag 8 februari 2010 23:25
Barack Obama gaf de wereldhoop. Maar het lijkt wel alsof hij alleen naar eigen binnenlandse problemen kijkt. ‘Het buitenland is een sideshow voor de Amerikaanse kiezer.’
De wereldkaart aan de wand licht op, Irak en Afghanistan zijn duidelijk zichtbaar. De waterkannen worden bijgevuld, de blocnotes met het White House-logo liggen in slagorde op de mahoniehouten tafel. Zes televisieschermen tonen grafieken, cijfers en beelden.
De Situation Room in de kelder van de West Wing is gereed voor Barack Obama’s team of rivals; de drie voormalige politieke rivalen Obama, Joe Biden en Hillary Clinton, die nu, samen met de nationale veiligheidsadviseur James Jones, defensieminister Robert Gates en een select groepje specialisten en vertrouwelingen het kloppend hart van het Amerikaanse buitenlandbeleid vormen. De wereldbestormers die het na het dramatische presidentschap van George W. Bush over een andere boeg gingen gooien en de hoop op een vredigere, betere, eerlijkere en schonere wereld in vele, vooral Europese, harten deden oplaaien.
Foto: Getty Images
Maar nu, een jaar na de inauguratie van Amerika’s eerste zwarte, charismatische president, lijken change, hope en yes, we can woorden uit een vervlogen droom. In zijn State of the Union-speech van 28 januari repte Obama over economie, banen en begrotingstekort, maar het buitenland was niet aan de orde. ‘De wereld zegt vaarwel tegen Obama’, somberde Der Spiegel. ‘We zullen afscheid moeten nemen van het charisma waarop we verliefd werden’, aldus het commentaar van de Financial Times. Toen kwam het nieuws vorige week dat Obama niet naar de Europese Top in Madrid zal komen in mei. De Berlijnse Der Tagesspiegel kopte ‘Obama stelt Europeanen teleur’ en Le Figaronoemde het affront ‘Een nieuwe vlaag van moedeloosheid voor het Oude Continent’.
De wereld huivert. Maar is Obama’s buitenlandbeleid nou echt in de prullenmand beland?
POTUS en Veep
Aan het hoofd van de mahoniehouten tafel in de Situation Room zit POTUS, de President Of The United States. Rechts van hem de ‘Veep’, vicepresident Joe Biden. Links de secretary of State, minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton. Jones en Gates zitten dichtbij. In de krappe ruimte is, afhankelijk van de dagagenda, de speciale afgezant voor het Midden-Oosten George Mitchell aanwezig, of de speciale vertegenwoordiger voor Afghanistan en Pakistan, Richard Holbrooke. Obama’s adviseur David Axelrod, de man achter de change-campagne, en stafchef Rahm Emanuel ontbreken evenmin.
Het is een veelbelovend team, in de basis geïnspireerd op Abraham Lincolns team of rivals. De Republikeinse president Lincoln haalde de angel uit de onrust en onenigheid binnen zijn eigen partij door drie van zijn rivalen voor de nominatie als presidentskandidaat voor de verkiezingen van 1860 op niet geringe posten (Financiën, Justitie en Buitenlandse Zaken) in zijn kabinet te zetten. Met deze ingenieuze zet maakte hij de weg vrij voor uiterst gevoelige zaken als afschaffing van de slavenhandel en de overwinning van de Union in de Amerikaanse burgeroorlog.
Lincolnesk
Obama heeft bewust en met succes zijn eigen Lincolneske team of rivals samengesteld. Met de benoeming van Hillary Diane Rodham Clinton, zijn koppige en gevaarlijke tegenstander in de Democratische nominatiestrijd, schakelde hij mogelijke politieke tegenwerking uit de hoek van Bill en Hillary Clinton uit. Als minister focust Hillary niet zozeer op geopolitieke als wel op algemene thema’s die wereldwijd steeds meer in de belangstelling komen te staan – mensenrechten, voedselzekerheid, energie, klimaat, piraterij, mensensmokkel.
Op haar State Department heeft Clinton zestien mensen als special envoy of special representative aangewezen voor een regio of gevoelig onderwerp – niet alleen voor het bemiddelen in het Midden-Oosten, maar ook voor de energievoorziening in de Kaukasus tot het helpen terugvorderen van tijdens het naziregime gestolen joodse bezittingen. Clinton wordt geroemd om haar diplomatieke capaciteiten. Obama neemt haar serieus en vertrouwt haar.
Joseph Robinette ‘Joe’ Biden jr was in 2008 eveneens in de race voor de nominatie maar haakte al vroeg, kansloos, af. Met het aan boord halen van Regular Joe sloeg Obama twee vliegen in één klap. Biden appelleert aan de ‘gewone man’ en bovenal is hij een veteraan op het gebied van het buitenlandbeleid. Hij zat vanaf 1997 in het Comité voor Buitenlandse Betrekkingen van de Senaat, van 2001-2003 en 2007-2009 als voorzitter.
‘Hillary Clinton en Joe Biden zijn sleutelfiguren in het buitenlandbeleid’, zegt Amerikadeskundige Ruth Oldenziel, hoogleraar aan de TU in Eindhoven. Oldenziel studeerde en werkte tien jaar in de VS en haalde haar master Amerikanistiek op Yale University, waar zij ook Amerikaanse politieke, sociale en culturele geschiedenis doceerde. Zij gelooft niet dat het beoogde buitenlandbeleid van Obama nu volledig van tafel is.
‘Het was bijzonder dat hij op de allereerste dag, bij de inauguratie, het buitenland pal op zijn agenda plaatste, dat zijn eerste communicatie met de wereld was’, betoogt Oldenziel. ‘Nu keert Obama terug naar de routine. Je kunt de verkiezingen winnen, maar je moet wel communiceren met je achterban en dat had hij verzaakt.‘
‘Er is een retorische verandering, niet een beleidsmatige. De vele mensen op het middenniveau, de speciale afgezanten en vertegenwoordigers voor regio’s en politieke thema’s die Clinton op het departement heeft aangesteld, zullen allemaal het beleid blijven uitvoeren, zij het misschien minder in de openbaarheid. De situatie in de VS is sinds Obama’s aantreden serieus veranderd, de binnenlandse stemming is grimmig. Het buitenland is een sideshow voor de Amerikaanse kiezer.’
Het ‘buitenlandteam’ zit ferm verankerd in het Witte Huis. President Obama is de strategische motor, het brein; nationaal veiligheidsadviseur James Jones coördineert de vertaling van de plannen en ideeën in formeel beleid. Volgens ingewijden duldt Obama geen ja-knikkers. Hij wil tegengas, eigen meningen en kritiek. Ook daarom is Joe Biden cruciaal. Newsweek noemde hem onlangs met een knipoog naar Al Gore’s klimaatfilm an inconvenient truth teller; een hinderlijke waarheidsspreker. Hij is een politieke realist, op het cynische af. Het verhaal gaat dat hij tijdens een langdurige zondagsessie in de Situation Room aan de orde stelde waarom het Witte Huis van plan was 65 miljard dollar uit te geven aan Afghanistan tegenover 2,25 miljard aan Pakistan. ‘Dat is volgens mijn berekeningen dus een 30-1 ratio in het voordeel van Afghanistan. Al-Qaida zit overal in Pakistan en Pakistan is een nucleaire macht. Is dat logisch?’ Het viel stil, zo had niemand er nog naar gekeken. Volgens Biden moet het probleem niet meer met AfPak worden aangeduid, maar met PakAf.
Vreemde eend
Een beetje vreemde eend in de bijt is veiligheidsadviseur James Logan Jones. Vietnamveteraan, oud-bevelhebber van de NAVO, gepensioneerd maar nog immer militair in hart en nieren. Richard Holbrooke, de afgezant voor AfPak, zegt dat generaal Jones een belangrijke filter is tussen de president en het militaire apparaat. Hij zou bescheiden en diplomatiek zijn. En eerlijk. Jones leidde een onderzoek voor de Atlantische Raad van de US, een onafhankelijke organisatie, waarvan de conclusie luidde: ‘Laat er geen misverstand over zijn, de NAVO is niet aan de winnende hand in Afghanistan.’ Jones heeft volgens de geruchten moeite dat hij een baas boven zich heeft, maar datzelfde gerucht doet de ronde over Joe Biden.
Zbigniew Brzezinski, de nationale veiligheidsadviseur van 1977 tot 1981 onder president Jimmy Carter, onderschrijft in het jongste nummer van Foreign Affairs dat Obama’s buitenlandbeleid ‘tot nu toe meer verwachtingen dan strategische doorbraken heeft opgeleverd’. Dat klopt. Guantanamo is nog steeds open. Mitchell heeft niets bereikt in het Israëlisch-Palestijnse conflict. De klimaattop in Kopenhagen was een fiasco. Het Westen heeft steeds minder zin in Afghanistan. All options remain on the table inzake de nucleaire ambities van Iran, inclusief harde sancties.Volgens optimisten is een START-akkoord op handen tussen Rusland en de VS over verdere reductie van kernkoppen, maar de onderhandelingen lijken maar door en door te gaan. Europa is op zijn tenen getrapt. Jemen is ineens een terroristische broedplaats.
China
Professor Oldenziel is het somberst over de relatie tussen de VS en China. ‘De regering-Obama toont daar gebrek aan creativiteit, de oude reflexen keren terug’, meent zij. China trekt zich geen barst aan van Clintons mensenrechtencampagne, executeert nog immer activisten en spioneert er lustig op los. De ontstane spanning na de Google-affaire is verder opgelopen tussen de heersende en opkomende wereldmachten. Peking waarschuwde vorige week voor ‘de gevolgen’ als Obama zijn voornemen doorzet om de dalai lama te ontmoeten. Het recente besluit van Washington om voor 6 miljard dollar wapens te leveren aan ‘de afvallige provincie’, in Chinese ogen, Taiwan is bij de Chinezen volstrekt in verkeerde aarde gevallen. En harde sancties tegen Iran zal China niet steunen, zegt het.
Toch looft Brzezinski president Obama voor zijn strategische inzichten. Hij vindt ook dat Obama terecht de Nobelprijs voor de Vrede heeft gekregen. ‘Obama heeft een oprecht gevoel voor de richting die de VS moeten volgen, een solide begrip van hoe de wereld in de 21e eeuw in elkaar steekt en wat de VS daarin moeten doen’, schrijft hij.
Obama heeft van het begin af aan het buitenlandbeleid geherdefinieerd. ‘Zijn’ Amerika staat niet voor global war on terror. Islam is niet de vijand – andere religies en culturen moeten worden gerespecteerd. Afghanistan moet in een groter, democratisch geheel worden getrokken. Nucleaire wapens moeten de wereld uit. Washington moet praten met de ‘vijand’ en de relaties verbeteren – met Iran, Noord-Korea, Cuba, Rusland, China, Europa. De VS bemiddelen ‘eerlijk en assertief’ voor een blijvende oplossing in het Midden-Oosten. Guantanamo Bay gaat echt dicht, heus. ‘Een strategisch en historisch coherente kijk op de wereld’, jubelt Brzezinski.
Change, yes we can, moeten we maar optimistisch blijven hopen.